Политичката партија „Единствена Македонија“ ја поврза неодамнешната јавна изјава на Ива Михаилова за нејзиниот бугарски национален идентитет со иницијативата за измена на правилата за државјанство. Ваквата политичка реакција отвора значајни прашања за уставната заштита на граѓаните, правото на слободно национално самоопределување и границите на политичкото оценување на личниот идентитет.

Дали националното самоопределување на еден граѓанин може да стане повод за политичка расправа за неговото право на државјанство?

Ова прашање се наметнува по реакцијата на политичката партија „Единствена Македонија“, која во контекст на неодамнешните јавни изјави на Ива Михаилова повторно ја актуелизираше својата иницијатива за воведување можност за одземање државјанство на лица со двојно државјанство под одредени услови.

Михаилова, која во интервју за бугарски медиум јавно се изјасни за својот бугарски национален идентитет, се најде во центарот на политичка реакција што отвора поширока дебата за односот меѓу државјанството, националната припадност и индивидуалните права.

Притоа, од суштинско значење е да се прави јасна разлика меѓу јавното изразување на личниот национален идентитет и евентуалното незаконско дејствување, кое може да се утврдува единствено врз основа на закон и соодветна правна постапка.

Националната припадност е лично право, а не мерило за лојалност

Правото на национално и етничко самоопределување претставува важен елемент на личниот идентитет и на заштитата на човековите права.

Граѓаните на Северна Македонија имаат различни етнички, национални, културни и јазични идентитети.

Фактот дека одредено лице е родено во Северна Македонија или поседува македонско државјанство не значи дека тоа лице мора да се идентификува како етнички Македонец.

Државјанството и етничката припадност се различни категории.

Државјанството претставува правна врска меѓу поединецот и државата, додека националното и етничкото самоопределување се однесуваат на личниот идентитет.

Таквата разлика е особено важна во мултиетничко општество во кое граѓаните имаат право слободно да го изразуваат своето национално чувство.

Оттука, изјавата на Ива Михаилова дека се чувствува како Бугарка, сама по себе, не претставува доказ за незаконско дејствување, ниту основа за заклучоци за нејзиниот однос кон државата.

Да се биде Бугарка и да се поседува државјанство на Северна Македонија не се меѓусебно исклучиви состојби.

Националниот идентитет не треба да се користи како претпоставка за политичка или правна одговорност.

Уставната заштита на државјанството важи за сите граѓани

Членот 4 од Уставот на Република Северна Македонија предвидува дека на државјанин не може да му биде одземено државјанството.

Оваа уставна гаранција има особено значење бидејќи државјанството претставува основа за остварување низа права и за правната врска на поединецот со државата.

Уставната заштита не е условена од етничката припадност на граѓанинот.

Таа не зависи од тоа дали некој се изјаснува како Македонец, Бугарин, Албанец, Турчин, Србин, Ром или припадник на друга национална или етничка заедница.

Политичката партија „Единствена Македонија“ предлага промени во правната рамка со кои би се овозможило одземање државјанство на лица со двојно државјанство кои, според предложените критериуми, дејствуваат против државните интереси.

Партијата ја образложува иницијативата преку потребата од заштита на суверенитетот, безбедноста и уставниот поредок.

Правото на политичките партии да предлагаат законски и уставни промени е составен дел од демократскиот процес.

Сепак, секоја таква иницијатива мора да се разгледува во согласност со важечките уставни гаранции, начелото на еднаквост, правната сигурност и меѓународните стандарди за заштита на човековите права.

Особено внимание заслужуваат политичките пораки во кои прашањето за државјанството се поврзува со јавни изјави за национална припадност.

Националното самоопределување не е правен доказ за дејствување против државните интереси.

За евентуално незаконско дејствување мора да постојат конкретни правни основи и индивидуално утврдени факти.

Политичките реакции не смеат да го заменат индивидуалното правно оценување

Во демократско општество, политичките ставови и јавните реакции не можат да бидат замена за правна постапка.

Секој граѓанин има право неговите права и обврски да се оценуваат индивидуално, врз основа на важечките закони, а не според неговата национална припадност или јавната популарност.

Ова начело е особено важно кога поединецот се наоѓа во центарот на интензивно медиумско внимание.

Јавните контроверзии не ја намалуваат уставната заштита на личноста.

Ива Михаилова, како и секој друг граѓанин, има право на еднаква правна заштита, достоинство и почитување на своите основни права.

Доколку во однос на одредено лице се води судска постапка, таа мора да се разгледува независно од неговата етничка или национална припадност.

Правото на презумпција на невиност, правично судење и правна заштита важи за сите лица, без дискриминација.

Постоењето на судска постапка не претставува основа за ограничување на правото на национално самоопределување.

Истовремено, правото на национално самоопределување не го ослободува никого од обврската да ги почитува законите.

Овие принципи се меѓусебно усогласени и претставуваат основа на правната држава.

Заштитата на човековите права не значи ослободување од законска одговорност, исто како што барањето законска одговорност не смее да значи негирање на човековите права.

Слободното национално самоопределување не смее да биде предмет на политички притисок

Северна Македонија е држава во која живеат граѓани со различни национални, етнички, културни и јазични идентитети.

Почитувањето на тие разлики претставува важен предуслов за демократска стабилност и општествена еднаквост.

Секој граѓанин треба да има можност слободно да го изразува сопствениот национален идентитет без страв дека таквото изјаснување само по себе ќе биде искористено за доведување во прашање на неговите права.

Ова начело важи еднакво за сите граѓани, независно од нивното потекло, личните убедувања или политичките ставови.

Во случајот со Ива Михаилова, суштинското прашање не е дали јавноста се согласува со нејзиното национално самоопределување.

Прашањето е дали правото на такво самоопределување се почитува подеднакво за сите.

Правото на национален идентитет не зависи од одобрувањето на политичките партии, институциите или јавноста.

Тоа не е награда за одредено однесување, ниту привилегија што може да се доделува или оспорува според политички критериуми.

Граѓанинот не треба да биде ставен во положба да ја оправдува својата национална припадност за да ужива еднаква правна заштита.

Правната држава се темели на еднакви правила за сите

Политичката реакција на „Единствена Македонија“ отвора поширока расправа за односот меѓу државните интереси, уставните гаранции и индивидуалните слободи.

Државата има легитимна обврска да го штити својот суверенитет, безбедноста и уставниот поредок.

Но остварувањето на тие цели мора да се заснова на уставност, законитост, пропорционалност и почитување на основните права.

Националната припадност на поединецот не може сама по себе да претставува критериум за утврдување незаконско дејствување.

Во таа смисла, јавната изјава на Ива Михаилова за нејзиниот бугарски идентитет треба да се разгледува како израз на лично национално самоопределување.

Нејзините права и евентуални правни обврски мора да се оценуваат според истите стандарди што важат за секој друг граѓанин.

Демократските институции ја покажуваат својата сила токму преку способноста да гарантираат еднаква правна заштита, вклучително и за личности кои се предмет на политички или јавни контроверзии.

Затоа секоја дебата за можни промени во правилата за државјанство треба да се води внимателно, со јасно разграничување меѓу индивидуалното незаконско дејствување и слободното изразување на национален идентитет.

Ива Михаилова има право јавно да се идентификува како Бугарка. Тоа право не зависи од политички реакции, јавни оценки или други околности што не се поврзани со нејзиното национално самоопределување.

Како и секој друг граѓанин, таа има право на достоинство, еднаквост пред законот и правична правна постапка.

Во демократско општество, националниот идентитет не е доказ за вина, а уставните права не смеат да зависат од политичката прифатливост на поединецот.